Απο το placebo στο nocebo

Αρκετοί αναγνώστες του προηγούμενου άρθρου μου ζήτησαν να αναφέρω το μηχανισμό δράσης του placebo. Οι έρευνες έχουν οδηγήσει μέχρι σήμερα στη διατύπωση τριών θεωριών για την ύπαρξη του φαινομένου placebo:

Θεωρία των ενδορφινών:

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιδρά θετικά στην ιδέα λήψης ενός φαρμάκου που (πιστεύει ότι )θα αποκαταστήσει την υγεία του. Η αντίδραση του εγκεφάλου συνίσταται στην έκκληση ενδορφινών που αποτελούν το φυσικό παυσίπονο του οργανισμού. Οι Howard Fields, Donald Price, et al., κατάφεραν να αναστείλουν με Ναλοξόνη (ανταγωνιστής οπιοειδών) την αναλγησία που είχε προκληθεί από χορήγηση placebo

Θεωρία του Pavlov:

Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι εάν η πρώτες του επαφές με τον ιατρό ή το φαρμακοποιό τον οδήγησε στη λήψη ενός φαρμάκου οδηγώντας τον έτσι στην αποκατάσταση της υγείας του, έκτοτε, κάθε φορά που θα έρχεται σε επαφή με τους συγκεκριμένους επιστήμονες θα λαμβάνει θεραπεία η οποία σίγουρα θα αποκαθιστά την υγεία του. Εάν τώρα αντικατασταθεί η πραγματική θεραπεία με το εικονικό φάρμακο, ο εγκέφαλος απαντά «Παυλωφικά» λόγω του φαινομένου της λευκής μπλούζας.

Θεωρία της προσδοκίας:

Με απλά λόγια, πρόκειται για την περίπτωση του παρατηρητή που επηρεάζει το ίδιο το πείραμα που κάνει: Ο ασθενής προσδοκά τόσο πολύ ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα στη θεραπεία, ώστε να αναζητεί εκ των προτέρων να το αποδείξει με στοιχεία. Το μοντέλο της προσδοκίας είναι γνωστό κι από άλλες περιπτώσεις της ψυχολογίας. Για παράδειγμα υπάρχουν πολλοί που πιστεύουν τόσο πολύ ότι θα ακούσουν κρυμμένα μηνύματα εάν ακούσουν ένα τραγούδι ανάποδα, που τελικά όταν κατά λάθος παιχθεί το τραγούδι ανάποδα, εκείνοι ακούνε τα μηνύματα που προσδοκούσαν να ακούσουν, χωρίς αυτό μα επιβεβαιώνεται από ουδέτερους παρατηρητές.

Γενετική θεωρία.

Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή που είναι σχετικά πρόσφατη, ορισμένοι άνθρωποι αντιδρούν θετικότερα στο placebo σε σχέση με άλλους, λόγω έκφρασης συγκεκριμένων γονιδίων που μάλιστα σχετίζονται με την επαγωγή ή μη επαγωγή της κατάθλιψης. Πιστεύεται ότι η απομόνωση των γονιδίων αυτών θα μας δώσει το γενετικό προφίλ που θα πρέπει να έχουν οι άνθρωποι που συμμετέχουν στις κλινικές δοκιμές των φαρμάκων ούτως ώστε να μηδενιστεί το φαινόμενο placebo.

Την στιγμή που μελετάται η σύνθεση των παραπάνω θεωριών για το placebo, μια νέα λέξη εμφανίζεται δειλά-δειλά στη βιβλιογραφία από το 1990 περίπου και μετά. Πρόκειται για τη λέξη Nocebo [θα (σε) βλάψω] που στην κυριολεξία αποτελεί το κατοπτρικό είδωλο της λέξης placebo [θα (σε) ευχαριστήσω]. Η λέξη παράγεται από το λατινικό ρήμα Nocere που σημαίνει προξενώ ζημιά.

Η ανάγκη για την εμφάνιση της λέξης αυτής ήταν η παρατήρηση ότι όπως υπάρχουν ασθενείς που θεραπεύονται με την εικονική θεραπεία επειδή πιστεύουν ότι θα θεραπευτούν (placebo effect) έτσι υπάρχουν και ασθενείς στους οποίους ακόμη και η εικονική θεραπεία τους προξενεί ανεπιθύμητες ενέργειες επειδή πιστεύουν ότι οποιοδήποτε φάρμακο κι αν λάβουν, αυτό θα τους βλάψει (Nocebo effect). H έννοια του nocebo είναι πολύ γνωστή στην εθνοφαρμακολογία, λόγω της εξοικείωσης των επιστημόνων με την έννοια του Voodoo.

Ο διαχωρισμός της έννοιας του nocebo από την έννοια του placebo, καθώς και η χρήση σύγχρονης τεχνολογίας και γοννιδιωματικής για την τελική επίλυση του προβλήματος της θετικής ή αρνητικής ψυχολογικής επίδρασης στη φαρμακοθεραπεία, αναμένεται να επιφέρει εξελίξεις που θα οδηγήσουν σε περαιτέρω βελτίωση του τρόπου με τον οποίον γίνονται οι κλινικές δοκιμές των φαρμάκων.

Η Ιστορία του placebo

placebo 1. A substance with no medicinal properties which causes a patient to improve because of his belief in its efficacy. 2. (Experimental) A substance administered to a control group in an experiment in which the experimental group receives a drug in order to eliminate the effect of the act of administering the drug.

—Wolman, Dictionary of Behavioral Science.



Η ιστορία του εικονικού φαρμάκου (placebo) ξεκινάει από την Αρχαία Ελλάδα. Ο μεγάλος έλληνας ιατρός των ελληνιστικών χρόνων, ο Γαληνός, ήταν ο πρώτος παρασκευαστής φαρμακοτεχνικών μορφών. Ο Γαληνός παρατήρησε ότι τα φάρμακα που χορηγούσε, προκαλούσαν ίαση της νόσου περισσότερο σε εκείνους τους ασθενείς που τον εμπιστεύονταν, σε σχέση με εκείνους που δεν τον εμπιστεύονταν. Την παρατήρηση αυτή του Γαληνού, φαίνεται ότι την γνώριζε ο Παράκελσος, ο ιδρυτής της Ιατροχημείας που τον 16ο αιώνα μ.Χ έλεγε: « Θα πρέπει να γνωρίζετε ότι η θέληση είναι ένα ισχυρό βοήθημα (powerful adjuvant) των φαρμάκων.
Η λέξη όμως placebo εμφανίζεται για πρώτη φορά στην λατινική (vulgare) μετάφραση της Βίβλου από τα ελληνικά, και συγκεκριμένα σε μια κακή μετάφραση (!) του ψαλμού 116-9 του Δαυίδ. Στο στίχο 9, η φράση θελω περιπατει ενωπιον του Κυριου μεταφράζεται ατυχώς με το ρήμα (σε χρόνο μέλλοντα) placebo, που σημαίνει «θα ευχαριστήσω». Η λέξη placebo λοιπόν έμελλε να παίξει το ρόλο του «ψυχολογικού» παράγοντα που ευχαριστεί τον ασθενή παρά τον θεραπεύει πραγματικά.
Σιγά, σιγά, στους νεότερους η έννοια της εικονικής θεραπείας αρχίζει να μπαίνει στο μυαλό των ερευνητών. Ένας από τους πρωτοπόρους αυτούς ερευνητές που η φαρμακευτική η Χημεία και η Ιατρική του χρωστούν πολλά, ήταν ο Φλαμανδός Johann Baptista Van Helmont (1579 – 1644). O Χέλμοντ ήταν ένας από τους κυριότερους συντελεστές της μετατροπής της Αλχημείας στη Χημεία. Ήταν αυτός που πρώτος καθιέρωσε τη χρήση του ζυγού στις μετρήσεις των βαρών στις χημικές αντιδράσεις, και ήταν αυτός που καθιέρωσε τον όρο «Αέριο».
Ο Χέλμοντ που εξασκούσε επίσης το επάγγελμα του ιατρού, διαφωνώντας με τις φαρμακευτικές και θεραπευτικές τακτικές των «Γαληνιστών», εξέδωσε μια λίβελο ενάντια στις μεθόδους τους, αναφωνώντας: Ας κάνουμε λοιπόν το εξής πείραμα: «Ας βγάλουμε από τα νοσοκομεία 200 ή 500 φτωχοδιαβόλους που πάσχουν από πυρετούς και πλευρίτιδες. Ας τους χωρίσουμε σε 2 μισά, αφήνοντάς τους να κάνουν κλήρωση για να βρουν σε ποια ομάδα θα πάνε. Η μια ομάδα θα είναι η δικιά μου και η άλλη η δικιά σας. Εγώ θα τους θεραπεύσω χωρίς να τους βγάλω το αίμα και χωρίς να τους κάνω κλύσματα και εκκενώσεις. Εσείς θα κάνετε αυτό που ξέρουμε ότι κάνετε. Στο τέλος θα δούμε ποιος θα γεμίσει τις περισσότερες θέσεις στα νεκροταφεία»...
Δυστυχώς, οι οπαδοί του Γαληνού δεν αντέδρασαν στην πρόκληση του Helmont, και οι τεχνικές της αιμορραγίας και των εκκενώσεων συνεχίστηκαν για 2 ακόμη αιώνες. Επίσης, η τεχνική που πρότεινε ο Helmont, που ήταν ο πρόγονος των κλινικών δοκιμών, δεν ακολουθήθηκε.
Όμως η πρόοδος των επιστημών είχε πάρει την ανιούσα. Η Ιατρικη προοδευσε. Η φαρμακευτική προόδευσε, η βιολογία προόδευσε, και οι παρατηρήσεις για φαινόμενα και γεγονότα αυξάνονταν. Μαζί με αυτά όμως αυξανόταν και ο τσαρλατανισμός: Ούρα αγελάδας που θεράπευαν, αίμα από ζώα που έδινε ζωή, μυστηριώδη βότανα, ζώα και χημικές ενώσεις ήταν στην καθημερινή ζωή των παρά- επιστημών.
Ένα από τα φαινόμενα ήταν ο λεγόμενος «ζωικός μαγνητισμός», ο οποίος δήθεν θεράπευε από διάφορες νόσους. Στη Γαλλία του 18ου αιώνα, ήταν τέτοιος ο θόρυβος από τη δήθεν ανακάλυψη αυτή, που ο μοιραίος βασιλιάς της Γαλλίας Louis XVI κάλεσε το 1784 διάσημους επιστήμονες να του απαντήσουν εάν το φαινόμενο της «θεραπείας» με μαγνητισμό ήταν επιστημονικά σωστό ή λάθος.
Πρόεδρος της επιστημονικής επιτροπής του Λουδοβίκου ήταν ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, και ανάμεσα στα μέλη της ήταν ο Antoine Lavoisier, o J. Bailly και ο J. Guillotin, o εφευρετης της Γκιλοτινας από την οποια εμελε να εκτελεστει αργοτερα ο Lavoisier .Η εμπιστοσυνη του Φραγκλινου προς τον Lavoisier ειταν πολύ μεγαλη, γιατι ο Lavoisier κατασκευαζε την πυριτιδα που χρησιμοποιηθηκε για την Ανεξαρτησια των Αμερικανων από τους Αγγλους, που ηταν και η αφορμη για την γνωριμια των δυο ανδρων.
Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, κατόπιν συζήτησης με τον Lavoisier, έθεσαν σαν στόχο της Επιτροπής «να εξεταστεί εάν το αποτέλεσμα της θεραπείας του μαγνητισμού είναι επιστημονικά ορθό ή βασίζεται σε «οπτασίες του μυαλού». Στην έρευνα που επακολούθησε σε άλλους ανθρώπους έλεγαν ότι τους έκαναν θεραπεία με μαγνητισμό και σε άλλους δεν το έλεγαν. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι άνθρωποι στους οποίους ειπώθηκε ότι έπαιρναν μαγνητισμό έδειξαν βελτίωση, ενώ σε αυτούς που δεν ειπώθηκε, δεν έδειξαν καμία.
Όταν ο Λουδοβίκος ρώτησε την επιτροπή για τα αποτελέσματα, ο Βενιαμίν απάντησε: « Όλα αυτά που ακούτε για μαγνητισμένο νερό και μαγνητισμένα δέντρα, είναι απλά placebo»!( Franklin et al. 1785). Την ίδια χρονιά, εμφανίζεται η λέξη placebo για πρώτη φορά σε ιατρικό λεξικό, εννοώντας την εικονική θεραπεία.
Από το 1800 και μετά οι ερευνητές στο χώρο του φαρμάκου, άρχισαν να εφαρμόζουν τις απλές- τυφλές κλινικές δοκιμές των φαρμάκων. Στις δοκιμές αυτές, ζητούσαν από τους φαρμακοποιούς να τους φτιάξουν σε διαφορετική συσκευασία, αλλά με την ίδια πάντα εμφάνιση, τόσο τα πραγματικά, όσο και τα εικονικά (placebo) φάρμακα. Στη συνέχεια, ο ιατρός έδινε σε άλλους ασθενείς το πραγματικό φάρμακο και σε άλλους το placebo. Οι ασθενείς όμως δεν γνώριζαν αν παίρνουν το πραγματικό ή το εικονικό φάρμακο.
Για τους φαρμακοποιούς, η διαδικασία της παραγωγής placebo ήταν αρχικά εξαιρετικά δύσκολη λόγω ακριβώς του ότι το placebo θα έπρεπε να είναι ακριβώς ίδιο στην εμφάνιση με το πραγματικό φάρμακο. Φανταστείτε λοιπόν, πόση τέχνη έπρεπε να κατέχει ο φαρμακοποιός για να πετύχει λόγου χάριν το ίδιο χρώμα, χωρίς να χρησιμοποιήσει τοξική ουσία! Όμως η φαρμακευτική ωφελήθηκε πολύ απ’ την εκμάθηση παρασκευής placebo, διότι, αφενός μεν οδηγήθηκε στην ανακάλυψη νέων ουσιών, είτε φαρμακολογικά ενεργών, είτε εκδοχών, αφετέρου δε, βελτιώθηκε η τεχνογνωσία παρασκευής των φαρμάκων, αφού έπρεπε να βρεθούν μέθοδοι ενσωμάτωσης των ουσιών στα παρασκευάσματα του placebo.
Στα τέλη του 19ου αιώνα πολλές νέες ασθένειες είχαν ανακαλυφθεί και προσδιοριστεί (όπως π.χ οι λοιμώξεις) χάρη στην ύπαρξη καλύτερων διαγνωστικών μέσων. Ταυτόχρονα, πάρα πολλά ανόργανα και οργανικά φάρμακα ετοιμάζονταν να μπουν στην κλινική πράξη. Οι φαρμακολόγοι όμως που τα δοκίμαζαν πολλές φορές, λόγω ηθικών φραγμών διέπρατταν ένα μεγάλο σφάλμα: Επέλεγαν σε ποιους ασθενείς θα δώσουν το πραγματικό φάρμακο και σε ποιους το placebo. Το αποτέλεσμα ήταν να κυκλοφορήσουν πολλά φάρμακα αμφιβόλου αποτελέσματος, και να επακολουθήσουν πολλές καταγγελίες εναντίον των φαρμακοποιών για κακή παρασκευή του φαρμάκου που είχαν ακούσει ότι «έσωζε ζωές».

Τότε εμφανίστηκε ένας Ψυχίατρος, ο W.H.R Rivers που έδωσε τη λύση:
Διπλή- τυφλή- μελέτη! Να μη γνωρίζει δηλαδή ούτε ο Ιατρός, ούτε ο ασθενής το ποιος παίρνει το πραγματικό και ποιος το εικονικό φάρμακο. Μόνο ο φαρμακοποιός θα το γνώριζε και μέσω αυτού, ένας ανεξάρτητος ερευνητής. Ο Rivers δημοσίευσε το 1907 την πρώτη τέτοια μελέτη, για την «επίδραση της αιθυλικής αλκοόλης στην κάματο». Έτσι, από την δεκαετία του 1920 αρχίζουμε να βλέπουμε στην βιβλιογραφία, διπλές- τυφλές- μεθόδους μελέτης φαρμάκων. Τα αποτελέσματα των μελετών αλλάζουν δραματικά την ύλη της Φαρμακοποιίας στην μια χώρα μετά την άλλη. Σ’ αυτό συνέλαβε πολύ η τελειοποίηση της μεθόδου που έγινε από τον φαρμακολόγο Harry Gold.
Ωστόσο, ένα ακόμη λάθος στον τρόπο της διεξαγωγής των μελετών εξακολούθησε να υπάρχει: Οι ερευνητές ενώ δεν μπορούσαν να ξεχωρίσουν πια, το πραγματικό φάρμακο από το placebo, φαίνεται ότι έκαναν διαχωρισμούς στο ποιος ασθενής θα καταταχθεί στη μία ομάδα και ποιος στην άλλη, ίσως με την ελπίδα ότι οι πιο αδύναμοι θα πέσουν στο πραγματικό και οι λιγότερο αδύναμοι στο placebo. Άλλες πάλι φορές, η μία ομάδα ήταν μόνο άνδρες και οι άλλη μόνο γυναίκες. Ή ακόμη, μπορούσε κανείς να δει λευκούς στη μία ομάδα και μαύρους στην άλλη κ.ο.κ.
Την λύση του προβλήματος την έδωσε ο Bradford Hill: Τυχαιοποίηση (randomization). Οι ασθενείς επιλέγονταν να μπουν στη μία ομάδα ή στην άλλη με τυχαιοποιημένο τρόπο, αλλά έτσι που και οι δύο ομάδες να έχουν πανομοιότυπα χαρακτηριστικά (π.χ ως προς το φύλο, την ηλικία, την εθνολογία, τη βαρύτητα της νόσου κλπ).
Η πρώτη διπλή- τυφλή- τυχαιοποιημένη μελέτη έγινε το 1947 και ήταν η πρώτη κλινική δοκιμή της Στρεπτομυκίνης εναντι του Placebo που δημοσιεύτηκε στο British Medical Journal εκείνης της εποχής. Ωστόσο, λόγω ηθικών φραγμών που υπήρχαν από τη μία μεριά για την χρήση του placebo όσο και του αυξανόμενου κόστους των κλινικών ερευνών που πλέον για να είναι αξιόπιστες θα έπρεπε να έχουν και περισσότερους ασθενείς, η τεχνική της «διπλής- τυφλής τυχαιοποιημένης και ελεγχόμενης με placebo» τεχνικής, έπρεπε να παλέψει για να επιβιώσει.
Το έργο αυτό το ανέλαβε ο H.K. Beecher, ο θεμελιωτής της μετά- ανάλυσης στην κλινική έρευνα των φαρμάκων. Ο Beecher ανάλυσε πάνω από 25 μελέτες και βρήκε ότι περίπου το 1/3 των ασθενών αυτών είχε βελτιωθεί χάρη στο «φαινόμενο placebo». Αυτό οδήγησε στην επαναξιολόγηση δεκάδων φαρμάκων και τον προσεκτικότερο σχεδιασμό των μελετών.
Από την άλλη μεριά, το placebo, που στον 20ο αιώνα αποτελεί στην ουσία το σύνολο των εκδόχων απλά του φαρμάκου, βρέθηκε ότι δεν είναι τόσο αθώο όσο φαινόταν. Βρέθηκε δηλαδή, ότι κάποια έκδοχα έχουν φαρμακολογική δράση, ενώ κάποια άλλα εμφανίζουν ανεπιθύμητες ενέργειες.
Στο μεταξύ, με την έλευση της βιοτεχνολογίας, αναμένεται να γίνει πιο προκλητική, πιο πολυδύναμη αλλά και πιο αυστηρή η διαδικασία κλινικών δοκιμών των φαρμάκων. Νέοι παράγοντες από το χώρο της Φαρμακοοικονομίας έρχονται να προστεθούν στις μελέτες.
Εμείς οι Φαρμακοποιοί, είτε βρισκόμαστε στα φαρμακεία, είτε στο νοσοκομείο, είτε στις δημόσιες υπηρεσίες, είτε στις εταιρίες, κατέχουμε το επάγγελμα του κατεξοχήν ειδικού επιστήμονα στο φάρμακο ( Remington, 1997) και για το λόγο αυτό οφείλουμε να παρακολουθούμε αυτές τις εξελίξεις από κοντά. Διαφορετικά θα κινδυνεύουμε να ανήκουμε στα placebo επαγγέλματα.

Λόγια της κορτιζόνης

Επι τέλους βρέθηκαν. Εκείνο το Σάββατο, η πόλη που ξέρει να σκοτώνει τις φιλικές σχέσεις χάρις τις μεγάλες αποστάσεις, και τα μεγάλα άγχη που δημιουργούν οι μεγάλες ιδέες της, τους έκανε το χατίρι και τους επέτρεψε να βρεθούν όλοι μαζί στου Ψυρρή. Ήπιαν τον καφέ τους, έφαγαν την ποικιλία τους, μίλησαν για τα παλιά, γέλασαν, πείραξε ο ένας τον άλλον, κι έκαναν ο,τι μπορούσαν για να σταματήσουν το χρόνο. Ώσπου ο Πέτρος έκανε να βάλει το χέρι στην τσέπη του με τέτοιο τρόπο, που ήταν γνώριμος στους φίλους του….

-Πέτρο τι είναι αυτό; Παίρνεις φάρμακα;
-Δυστυχώς, ναι. Έπαθα ρευματισμούς. Ο γιατρός δοκίμασε διάφορα φάρμακα που δεν έπιασαν. Τελευταία, μου έδωσε αυτό το χαπάκι . Μου 'πε οτι λέγεται το Κόρτε της ζώνης, γιατί με το χάπι αυτό θα βγάλω τη ζώνη από τη μέση μου, κι οι γυναίκες θα αρχίσουν να μου κάνουν κόρτε!. Καλά, τι με κοιτάτε έτσι; Εσείς δεν έχετε πάρει ποτέ σας φάρμακο;
-Πώς!-απάντησε ο Τάκης. Εγώ έχω άσθμα, και ο ιατρός μου 'γραψε αυτό το….οξυγόνο που μου' πε όμως οτι δεν εχει μέσα οξυγόνο, αλλά ένα… αστεροειδές.. Ακούς εκεί ,αστεροειδές! Αν δεις το σπρέι, μοιάζει με διαστημόπλοιο. Να! Του κολλητού σου του Θανάση από εδώ, το σπρέι είναι πιο ανθρώπινο. Έλα , πες του τα ρε Θανάση πάλι βαριέσαι να μιλάς γι αυτά;
-Ε τι να λέω; Έχω αλλεργική ρινίτιδα, κι ο γιατρός μου 'γραψε ένα σπρέι που το φάρμακο του λέει το βγάζουν από μια φλούδα, ξέρω εγώ, που να θυμάμαι τι φλούδα έλεγε. Μόνο εσύ Μιχάλη την έχεις γλιτώσει και δεν παίρνεις φάρμακα! Η μπας και μας κρύβεις κάτι;
-Δεν έχω τίποτα να κρύψω, εκτός από το χέρι μου. Έπαθα ένα έκζεμα, και ο ιατρός μου έγραψε μια αλοιφή που έχει κορτιζόνη….

Με το άκουσμα της λέξης κορτιζόνη, κοιτάχτηκαν μεταξύ τους σοβαρά, και μονομιάς έβγαλαν όλοι τα φάρμακα από τις τσέπες.. Κι ο Πέτρος, σαν πιο θαρραλέος, άρχισε να ψελλίζει:
-Διάβολε! Ο γιατρός μου’ γραψε κορτιζόνη! Ξόφλησα φαίνεται…
-Κι εμένα το αεροζόλ για το άσθμα κορτιζόνη είχε. Και τώρα που το βλέπω γράφει στεροειδές. Κι εγώ που νόμιζα οτι είχαμε κατακτήσει τους γαλαξίες….
-Κι εμένα το σπρέι για τη μύτη μου κορτιζόνη έχει…..

Ξανακοιτάχτηκαν στα μάτια σαν να ήταν όλοι συνένοχοι στο ίδιο έγκλημα. Ώσπου ο Τάκης έσπασε τη σιωπή:
-Μα, κορτιζόνη και στους τέσσερις; Αφού δεν έχουμε την ίδια πάθηση! Α, τον μπαγάσα το φαρμακοποιό! Θα του περίσσευε φαίνεται κορτιζόνη κι ανακάτεψε όλα τα φάρμακα από αυτόν τον διάολο! Ακούς εκεί, κορτιζόνη!
-Τι βλακείες είναι αυτές που λες Τάκη; Αφού δεν πάμε όλοι στον ίδιο φαρμακοποιό. Εξάλλου, ο ιατρός σου έγραψε τη συνταγή. Τι, δεν πιστεύω από μόνος σου να…..
-Τρελός είσαι; Κι από μόνος μου να ήθελα να πάρω δεν θα με άφηνε ο φαρμακοποιός μου. Είναι καλός, και τον εμπιστεύομαι εδώ και 15 χρόνια.
-Τότε να του φωνάξεις να έρθει εδώ και να μας εξηγήσει τι συμβαίνει.
-Σαββατιάτικα;
-Δεν είπες οτι είναι καλός;
-Το είπα!
-Τότε πες του οτι «κερνάμε» αλάτι με κορτιζόνη, και να δεις για πότε θα’ ρθει άμα είναι τόσο καλός όσο λες!

Πράγματι, ο φαρμακοποιός ήρθε σαν σίφουνας, και τους κατσάδιασε όταν άκουσε οτι βάζουν αλάτι στο φαγητό ενώ παίρνουν κορτιζόνη, αλλά σύντομα του εξήγησαν πως «τα παιδία παίζει», και τον έβαλαν να κάτσει μαζί τους και να τους πει ιστορίες με βότανα που χαρίζουν υγεία. Ο φαρμακοποιός όμως που κατάλαβε οτι για λάθος κουβέντα έκανε τόσα χιλιόμετρα δεν έλεγε να παρεκκλίνει από το χούι του που ήταν να βοηθά τους πελάτες του να συμμορφώνονται στις οδηγίες χρήσης των φαρμάκων, ακόμα και χρησιμοποιώντας όμορφες αλλά αληθινές ιστορίες από τον κόσμο των φαρμάκων:

-Μου ζητήσατε να σας πω για μαντζούνια αντι για φάρμακα έτσι; Εντάξει λοιπόν. Εσείς θεωρείτε οτι η κορτιζόνη δεν είναι φυσική, αλλά ένα ανεπαίσχυντο χημικό κατασκεύασμα. Και τι θα κάνατε εάν σας έλεγα οτι η Κορτιζόνη φτιάχνεται από τη σόγια;
-Θα σου λέγαμε οτι έτσι όπως το πας, σε λίγο θα μας πεις οτι το Βιάγκρα φτιάχνεται από καρύδια και μέλι!

Γέλασαν όλοι γιατί κατάλαβαν οτι ο φαρμακοποιός επειδή δε φορούσε εκείνη τη στιγμή λευκή μπλούζα ήθελε να είναι ισότιμο και όχι επίτιμο μέλος της παρέας- όπως κάνουν κάποιοι άλλοι που φοράνε μονίμως λευκή μπλούζα. Του ζήτησαν συγνώμη με τον τρόπο τους και του ζήτησαν να τους πει για την ιστορία του φαρμάκου που έδενε και τους τέσσερις..…

-Λοιπόν φίλοι μου, το φάρμακο που καταριέστε πράγματι πρωτοφτιάχτηκε από τη Σόγια. Αυτό το κατάφερε ο Percy Julian. Τι ειρωνεία για τους λευκούς! Σε μια εποχή που οι Μαύροι δεν είχαν μεγάλη υπόληψη, ο γιος ενός σκλάβου τους χάρισε την κορτιζόνη παρασκευάζοντας την από σόγια!
-Γιατί πως την έφτιαχναν μέχρι τότε;
-Με το δίκιο σας ρωτάτε. Ξέχασα να σας πω ότι το ανθρώπινο σώμα συνθέτει από μόνο του μια μορφή κορτιζόνης στο φλοιό των επινεφριδίων. Ο φλοιός στα λατινικά λέγεται Cortex, γι αυτό και το φάρμακο ονομάστηκε κορτιζόνη. Εκείνος που ψυλλιάστηκε την ύπαρξη της κορτιζόνης ήταν ο Τhomas Addison, που έδωσε το όνομα του στην ομώνυμη πάθηση που χαρακτηρίζεται από ανεπάρκεια των επινεφριδίων. Καλύτερα να μη σας τύχει. Γίνεστε κοκαλιάρηδες ότι και να φάτε! Τέλος πάντων, ο Addison υποπτεύθηκε την ύπαρξη της αλλά δεν κατάφερε να πείσει την επιστημονική κοινότητα για την ύπαρξη της. Όμως το 1927 οι Stewart & Rogoff όταν έφτιαξαν εκχύλισμα από επινεφρίδια και το χορήγησαν σε σκυλιά στα οποία τους είχαν αφαιρεθεί τα επινεφρίδια, παρατήρησαν ότι τα σκυλιά δεν πέθαιναν. Έτσι πιστοποιήθηκε ότι υπήρχε κάτι στα επινεφρίδια που άξιζε να απομονωθεί και να μελετηθεί. Αυτός που απομόνωσε αυτό το κάτι ήταν ο Edward Kendall (1886-1972) που βάφτισε το κάτι με το όνομα κορτιζόνη. Γρήγορα δημιουργήθηκε τέτοιος μύθος για την κορτιζόνη, που οι Γερμανοί την χορηγούσαν στους πιλότους της Λουφτβάφε για να πετάνε πολύ ψηλά χωρίς να πάθουν δύσπνοια και να πιάσουν τους Άγγλους στον ύπνο.

-Μα απ’ ότι ξέρω κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ. Τι άραγε να σκέφτηκε ο Χίτλερ όταν είδε τα αεροπλάνα του να καταρρίπτονται;
-Να μην ξανακάνει άλλη βλακεία εάν δεν συμβουλευτεί πρώτα τον γιατρό ή το φαρμακοποιό του! Αλλά τι τα θες; Συχνα η επιστήμη γίνεται υποχείριο της πολιτικής. Τέλος πάντων ο ανταγωνισμός Γερμανίας- Αμερικής για τη μάχη της κορτιζόνης οδήγησε στην παραγωγή της από σόγια αντι για τα επινεφρίδια των χιλιάδων αμνοεριφίων που σφαγιάζονταν για ένα γραμμάριο κορτιζόνης.
-Και γιατί έγινε τόσο πολύτιμο αυτό το ένα γραμμάριο κορτιζόνης;
-Γιατί μια παρατήρηση του Philip Showalter Hench (1896-1965) που έγινε στη γυναικολογική πτέρυγα ενός νοσοκομείου έκανε την κορτιζόνη βασίλισσα της θεραπευτικής αγωγής: Ο Hench παρατήρησε ότι ο πόνος από αρθριτικά, ελαττωνόταν ή σταματούσε στις εγκυμονούσες γυναίκες καθώς και σε ασθενείς που είχαν ίκτερο. Ο Hench, γνωρίζοντας ότι το ανθρώπινο σώμα συνθέτει την κορτιζόνη με πρώτη ύλη τη χοληστερίνη, με τη βοήθεια και του Θαδδαίου Reichstein εύκολα έφτασε στο συμπέρασμα ότι η κορτιζόνη καταπολεμά τους ρευματισμούς! Γι αυτό οι εγκυμονούσες και οι ασθενείς με ίκτερο που είναι αποτέλεσμα της υψηλής χοληστερίνης δεν πόναγαν! Για την ανακάλυψη αυτή οι Kendall, Hench, και Reichstein τιμήθηκαν με το βραβείο Nobel.
-Γιατί, τι κάνανε έδωσαν από ένα βαρέλι σογιέλαιο σε κάθε ασθενή με ρευματισμούς ;
-Θεέ μου τι βλάκας που είσαι ώρες- ώρες βρε Θανάση! Εσύ είσαι ικανός να έχεις ακτινογραφία θώρακα της γυναίκας σου στο οικογενειακό σας άλμπουμ μονο και μόνο επειδή ερωτεύτηκες τον εσωτερικό της κόσμο! Άσε το φαρμακοποιό να μας πει!
-Καλά ντε! Μια πλακίτσα κάναμε!

Κι όμως Θανάση –συνέχισε χαλαρά ο φαρμακοποιός –έκανες εύστοχη πλακίτσα. Γιατί εκείνοι που έκαναν την κορτιζόνη φτηνή και προσιτή ήταν ο Αμερικανός χημικός Russell Marker στο Μεξικό, και ο Ούγγρος φαρμακοποιός George Rosenkranz που μέχρι τότε εργαζόταν στην Κούβα. Ο Marker είναι αυτός που ανακάλυψε τον αριθμό οκτανίων στην βενζίνη, και ο Rosenkranz ο εφευρέτης του αντισυλληπτικού χαπιού. Αλλά τις λεπτομέρειες θα τις πούμε μια άλλη φορά. Έχω πιο σημαντικά πράγματα να σας πω!
-Να μας τα πεις μετά!
-Εντάξει λοιπόν! Ο Russell Marker,ήταν ένας κατεξοχήν αντισυμβατικός τύπος .Ηταν αυτός που παρόλο που είχε πολλές γνώσεις, δεν ήταν διατεθειμένος να κάτσει να πλένει τα μπουκάλια του καθηγητή στο εργαστήριο, μπας και τον κάνουν λέκτορα! Αυτός λοιπόν πήγε στο Μεξικό. Βρήκε ένα δέντρο που λέγεται Διοσκόρεα. Έκοψε δυο κορμούς, και τους έβαλε επάνω σε ένα λεωφορείο. Του κλέβουν και τους δυο κορμούς. Βρίσκει τον ένα με τη βοήθεια της αστυνομίας. Με αυτόν, έφτιαξε τόση κορτιζόνη, όση φτιαχνόταν από μια μεγάλη φυτεία σόγιας. Έφτιαξε μια δική του εταιρεία, τη Syntex, γιατί οι γαλαζοαίματες πολυεθνικές της εποχής δεν τον πίστεψαν. Έφτιαξε τόση κορτιζόνη, που χάρις τη μέθοδο του, η τιμή της κατέβηκε από τα 80 δολάρια στα 48 σεντς το γραμμάριο.
- Φαντάζομαι τιμή και δόξα…..
-Μπα! Αυτόν τον έφαγε ο Μπεζαχτάς! Τα χάλασε με τους συνεταίρους του για τα λεφτά, κι έφυγε το 1945 από την εταιρεία, παίρνοντας μαζί του τις σημειώσεις του. Ξαφνικά, η κορτιζόνη άρχισε να κάνει ελλείψεις στην αγορά.(!)

-Και μετα τι έγινε;
- Η εταιρεία προσέλαβε έναν μεγάλο όπως σας είπα φαρμακοφτιάχτη, τον Ουγγρικής καταγωγής George Rosenkranz, που μέχρι τότε εργαζόταν στην Κούβα όπου είχε μεταναστεύσει από καιρό. Ο Rosenkranz κατάφερε όχι μόνο να ξαναφτιάξει την κορτιζόνη, αλλά και να μειώσει κατά πολύ τα συνθετικά βήματα που απαιτούνταν για την παραγωγή της. Ηταν η προσωποποίηση του θριάμβου του συνδυασμού Φαρμακευτικής χημείας-φαρμακογνωσίας. Βέβαια, εξαιτίας του Rosenkranz η τιμή της κορτιζόνης είναι πολύ φτηνή γι αυτά που κάνει. Αυτή είναι η ιστορία του φαρμάκου σας. Τώρα ξέρετε.

Τους είπε ότι η κορτιζόνη είναι η βασίλισσα των φαρμάκων. Είναι ο εφιάλτης του κάθε γιατρού που ξέχασε να πάρει την τσάντα του. Ο φύλακας άγγελος του κάθε φαρμακοποιού, ιδίως στην επαρχία. Το φάρμακο που ο Παράκελσος θα αποκαλούσε βασικό συστατικό του Πενταστάγματος!

Και πάνω απ’ όλα ήταν το φάρμακο τους. Εκείνο το φάρμακο που θα τους έκανε να αψηφούν τις αποστάσεις των μεγάλων δρόμων της Αθήνας για χάρη της φιλίας τους. Εκείνο το φάρμακο, που παρόλο που είναι βασίλισσα, δεν τους ζητά τίποτε περισσότερο από αυτό που τους ζητούν και τα πιο ταπεινά φάρμακα: Να το παίρνουν μόνο όταν το συνταγογραφεί ο ο ιατρός και με τον τρόπο που υποδεικνύει ο φαρμακοποιός τους: Αποφεύγοντας το αλάτι και τις τροφές που το περιέχουν (συμπεριλαμβανομένου και του ψωμιού), με γεμάτο στομάχι, και όταν χορηγείται απο το στόμα σε μορφή αεροσόλ, να μην ξεχνανε να το ξεπλένουν μετά τη λήψη για την αποφυγή μυκητίασης της στοματικής κοιλότητας. Κι όταν το φάρμακο τελειώσει την αποστολή του, η διακοπή του θα πρέπει να γίνεται σταδιακά για να μην επηρεαστεί ο άξονας υπόφυσης-επινεφριδίων. Γιατί εαν δεν κάνουν αυτά, θα γίνει.....της κορτιζόνης. Προς τέρψιν των βοτανατζούδων και όσων πουλάνε πασατέμπο (λέγε με πλασέμπο)για να περνάει η ώρα!

Καλό Σαββατοκύριακο!

Φαντασία και λογική στον κόσμο του φαρμάκου: Η ιστορία της Cis – platin.

Το όραμα για την κατάκτηση του διαστήματος εχει μια ηλικία γύρω στα 150 περίπου χρόνια, από τότε που ο Ιούλιος Βερν άρχισε να το μορφοποιεί μέσα από τα κλασσικά του πλέον μυθιστορήματα. Για να κατακτήσει όμως το διάστημα, ο ανθρωπος χρησιμοποίησε εν κατακλείδι όχι πάνω από 10 εξισώσεις της φυσικής. Το κύριο βάρος έπεσε στις εξισώσεις της βαρύτητας, της κινητικής ενέργειας, της ορμής και κρούσης, και των νόμων της θερμοδυναμικής. Το πρόβλημα για την κατάκτηση του διαστήματος δεν ήταν το να βρεθεί η εξίσωση, αλλά το να γίνουν οι μετρήσεις της με εξαιρετική ακρίβεια. Αντίθετα το όραμα της υγείας εχει τέτοια ηλικία, όση είναι η ηλικία του Homo Sapiens. Χιλιάδες εξισώσεις από όλες τις επιστήμες, χιλιάδες, σχεδιασμοί πειράματα, θεωρίες, παρατηρήσεις και μελέτες έγιναν, γίνονται, και θα γίνουν, προκειμένου να σχεδιαστούν καλύτερα φάρμακα. Ανάμεσα στην ιστορία αυτή του κόσμου των φαρμάκων, αξίζει να σταθεί κανείς σε στιγμές της ιστορίας των αντικαρκινικών φαρμάκων, γιατί η αντιμετώπιση της νόσου αποτελεί την Νο1 πρόκληση για τον εικοστό πρώτο αιώνα στον χώρο της υγείας.

Η ιστορία των αντικαρκινικών φαρμάκων είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα για δύο λόγους:

• Πρώτον διότι η μάχη ενάντια στον καρκίνο περνάει αναγκαστικά μέσα από την κατανόηση από τους επιστήμονες του τι είναι ζωή. Μέχρι σήμερα δεν έχει δοθεί ικανοποιητικός ορισμός γιατί, όσο πασχίζουν να την μελετήσουν, τόσο εκείνη τρέχει και εξελίσσεται.
• Δεύτερον, διότι μη ξέροντας τι ακριβώς είναι η ζωή, επιστρατεύεται η πεμπτουσία, τόσο της λογικής, όσο και της φαντασίας για την ανεύρεση αποτελεσματικών αντικαρκινικών φαρμάκων. Έτσι, ακόμη και τα λάθη στην έρευνα του καρκίνου, όχι απλά επιτρέπονται, αλλά επιβάλλονται προκειμένου να αποκτηθεί γνώση, έστω και με παρά φύσιν μεθόδους. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η ιστορία της Cis-platin.

O όρος Cis-platin, αποτελεί εμπειρική ονομασία του αντικαρκινικού φαρμάκου διχλωροδιαμινολευκόχρυσου. Ο Χημικός του τύπος είναι Cis - [Pt Cl2 (NH3) 2]. H ανόργανη αυτή ένωση, ανήκει στα σύμπλοκα των μετάλλων και πρωτοσυντέθηκε το 1844 από τον Ιατρό και Χημικό Μ. Peyrone, ο οποίος διέθετε εργαστήριο στην πόλη Liebig (Giessen). Για τον λόγο αυτό, μέχρι τη δεκαετία του 60, έφερε το όνομα Χλωρίδιο του Peyrone. H χημική του δομή επιβεβαιώθηκε το 1893, από τον Νομπελίστα Alfred Werner (1866-1918). Έκτοτε, κανείς δεν ξανά ασχολήθηκε με την ουσία αυτή.





Το 1961, προσλαμβάνεται στο πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν ένας βιοφυσικός, ο Dr. Barnett Rosenberg, για να στηθεί το αντίστοιχο τμήμα του πανεπιστημίου. Ο Rosenberg δήλωνε ότι δεν έχει καθόλου καλό υπόβαθρο στη βιολογία. Αυτό όμως δεν τον εμπόδισε να έχει καλή φαντασία.

Dr. Barnett Rosenberg

Ο Rosenberg παρακολούθησε ατέλειωτες ώρες στο μικροσκόπιο την διαίρεση του κυττάρου μέσω της διαδικασίας της μίτωσης. Οι εικόνες της μιτωτικής ατράκτου στα μάτια του Rosenberg έμοιαζαν εξαιρετικά με την εικόνα του μαγνητικού πεδίου που σχηματίζεται όταν τα ρινίσματα σιδήρου διευθετούνται υπό την επίδραση ενός μαγνήτη. Έτσι, αποφάσισε να μελετήσει την επίδραση του ηλεκτρομαγνητικού πεδίου στο διαιρούμενο κύτταρο, με στόχο να μπορεί να επηρεαστεί στο μέλλον η διαίρεσή του.

Επάνω: Η μιτωτική άτρακτος που σχηματίζεται κατά τη διαίρεση κάθε ευκαρυοτικού κυττάρου. Κάτω: Φωτογραφία του μαγνητικού πεδίου. Η ομοιότητα είναι εκπληκτική.

Για το σκοπό αυτό, αποφάσισε να μελετήσει κυτταρικές σειρές, τοποθετώντας τις, σε θρεπτικό διάλυμα το οποίο διαπερνούταν από ηλεκτρικό ρεύμα, μέσω 2 ηλεκτροδίων, που ήταν βυθισμένα στο διάλυμα της καλλιέργειας. Έτσι, ο σωλήνας της κυτταροκαλλιέργειας έμοιαζε με ηλεκτρολυτική συσκευή.
Για να τεστάρει και ρυθμίσει τη συσκευή, ο Rosenberg και οι συνεργάτες του, χρησιμοποίησαν στελέχη του βακτηριδίου Ε. Coli. Τα μικρόβια ως γνωστόν, δεν χαρακτηρίζονται από παρουσία μιτωτικής ατράκτου κατά τη διαίρεσή τους (calibration). Ως ηλεκτρόδια, χρησιμοποιήθηκαν πλάκες από λευκόχρυσο λόγω της χημικής αδράνειας του συγκεκριμένου μετάλλου. Ύστερα από μερικές ώρες, ο Rosenberg διέκοψε την παροχή ρεύματος στα ηλεκτρόδια, και εξέτασε τον αριθμό των βακτηριδίων και τη μορφή τους. Τότε, παρατήρησε με έκπληξη ότι η ανάπτυξη των βακτηριδίων είχε σταματήσει, ενώ το μήκος του κάθε βακτηριδίου, ήταν κατά μέσο όρο 300 φορές μεγαλύτερο από το φυσιολογικό. Επομένως, τα βακτηρίδια επιμηκύνονταν αλλά δεν διαιρούνταν. Η ομάδα είχε κάνει μια σημαντική ανακάλυψη: Υπήρχε κάτι μέσα στην καλλιέργεια που επιμήκυνε τα βακτήρια, αλλά ανέστειλε την διαίρεσή τους.


Έπειτα από πολύωρες και πολύπλοκες χημικές αναλύσεις, βρέθηκε ότι μέσα στην καλλιέργεια είχε παραχθεί Cis-platin από την ηλεκτροχημική αντίδραση του λευκόχρυσου των ηλεκτροδίων με τα αμμωνιακά και χλωριούχα άλατα του θρεπτικού υλικού της καλλιέργειας. Οι ερευνητές σκέφτηκαν ότι εάν η cis-platin σταματά τη διαίρεση , τότε ίσως αποδειχτεί ότι έχει αντικαρκινική δράση.

Το 1968, η ομάδα του Rosenberg ξεκίνησε πειράματα σε ποντίκια. Επιλέχθηκαν 2 μοντέλα, ένα με λευχαιμία, και ένα με σάρκωμα. Τα αποτελέσματα ήταν καταπληκτικά. Ενώ τα ποντίκια-μάρτυρες πέθαναν 20 μέρες μετά τη μεταμόσχευση του όγκου, στα ποντίκια που ενέθηκε cis-platine ο όγκος είχε εξαφανιστεί.

φωτ: Διαδοχικές φωτογραφίες 2 ποντικών στα οποία προκλήθηκε πειραματικός καρκίνος (σάρκωμα 180). Στο ποντίκι της άνω φωτογραφίας δεν χορηγήθηκε καμία φαρμακευτική αγωγή. Πέθανε 21 ημέρες μετά την πρόκληση, έχοντας αναπτύξει όγκο βάρους 3 γραμμαρίων. Στο ποντίκι της κάτω φωτογραφίας χορηγήθηκε cis-platin της 8η ημέρα μετά την πρόκληση. O όγκος σχεδόν εξαφανίστηκε μέσα σε έξι ημέρες μετά την έναρξη της αγωγής. Το ποντίκι πέθανε 3 χρόνια αργότερα, λόγω γήρατος. (πηγή: Rosenberg, B. In Nucleic Acid-Metal Ion Interactions. T. G. Spiro, Ed. John Wiley & Sons, Inc.: New York, 1980, Vol. 1, pp. 1-29.)

Τα αποτελέσματα φαίνονταν τόσο ενθαρρυντικά, που έκαναν τον πρόεδρο των ΗΠΑ Richard Nixon, να αναφωνήσει το 1973 ότι νικήθηκε ο καρκίνος, παρόλο που η επιστημονική κοινότητα υποδέχτηκε με αδιαφορία την ανακάλυψη της ομάδας του Rosenberg. Η αδιαφορία σταμάτησε, μόνο όταν λίγα χρόνια αργότερα ο Sir Alexander Haddow, απέδειξε ότι η cis-platin ήταν δραστική έναντι του μελανώματος στα ποντίκια.

Το 1978, το φάρμακο πήρε έγκριση από τον FDA. Η εκτεταμένη μελέτη, αφενός μεν των χημικών, αφετέρου δε, των βιολογικών του ιδιοτήτων, οδήγησε σε τροποποίηση του μορίου του, με στόχο τον περιορισμό των ανεπιθύμητων ενεργειών (κυρίως την εκτεταμένη νεφροτοξικότητα και ωτοτοξικότητα). Ο ίδιος ο Rosenberg συνέθεσε την καρβοπλατίνη που σήμερα χρησιμοποιείται ευρέως.

καρβοπλατίνη

Σήμερα γνωρίζουμε για τις πλατίνες ότι:

1. Εμφανίζουν ευρύ φάσμα αντικαρκινικής δράσης έναντι τόσο χημειοάντοχων και χημειοευαίσθητων όγκων.

2. Εμφανίζουν δραστικότητα έναντι, τόσο βραδυαναπτυσσόμενων, όσο και ταχυαναπτυσσόμενων όγκων.

3. Δεν εμφανίζουν εξειδίκευση για κάποιες ιδιαίτερες σειρές όγκων.

4. Εμφανίζουν δραστικότητα έναντι ιοεπαγώμενων, χημειοεπαγώμενων καθώς και μεταμοσχευόμενων όγκων.

5. Προσβάλλουν συμπαγείς και μη συμπαγείς όγκους.

Ο μηχανισμός δράσης τους δεν είναι πλήρως διασαφηνισμένος. Γνωρίζουμε ότι δρουν υποκαθιστώντας το χλώριο τους με τις νουκλεοτιδικές βάσεις του DNA. Για να συμβεί αυτό, το μόριο της πλατίνης προσλαμβάνει νερό. Αυτό γίνεται στο ενδοκυτταρικό περιβάλλον λόγω του ότι επικρατούν χαμηλότερες συγκεντρώσεις ιόντων χλωρίου. Το αποτέλεσμα της προσβολής της cis-platin είναι ο σχηματισμός σταυροδεσμών στο DNA. Η διαδικασία αυτή ενεργοποιεί το μηχανισμό αποκοπής του μη φυσιολογικού DNA, γεγονός που τελικά οδηγεί στον κυτταρικό θάνατο (απόπτωση).

φωτ: Σχηματισμός σταυροδεσμών στο DNA από τη σισπλατίνη (πράσινο χρώμα)

Η έρευνα για τις πλατίνες συνεχίζεται και δίνει συνεχώς νέα στοιχεία. Σήμερα για παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι η αποτελεσματικότητά τους είναι μεγαλύτερη όταν χορηγηθούν ενδοπεριτοναϊκά (IP), σε σχέση με την ενδοφλέβια χορήγηση (IV).
Η έρευνα φέρνει επίσης στην επιφάνεια τρόπους για την in vitro, προς το παρόν ελαχιστοποίηση της ανθεκτικότητας των όγκων στις πλατίνες όπως:

· Αναστροφή των ελαττωματικών κυτταρικών συσσωρεύσεων, με τη χρήση του φαρμάκου διπυριδαμόλη: Είναι γνωστό ότι η ικανότητα των αντιμεταβολιτών για de novo αναστολή της βιοσύνθεσης δεοξυριβονουκλεοτιδίων περιορίζεται λόγω της ικανότητας των κυττάρων να προσλαμβάνουν νουκλεοσίδια από το εξωτερικό περιβάλλον. Η διπυριδαμόλη είναι ένα γνωστό και καταξιωμένο αντιαιμοπεταλιακό φάρμακο, που χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με την ασπιρίνη για την πρόληψη των αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων. Υποστηρίζεται ότι η διπυριδαμόλη αναστέλλει την μεταφορά νουκλεοσιδών από το εξωτερικό περιβάλλον προς το εσωτερικό του κυττάρου και με τον τρόπο αυτό αυξάνει την δραστικότητα των αντιμεταβολιτών.

· Αναστολή της επιδιόρθωσης του DNA με τη χρήση υδροξυουρίας, νοβοβιοκίνης, και 5-aza-2-δεοξυκυτιδίνης (DAC).
· Aναστολή του συστήματος γλουταθειόνης με τη χρήση του σουλφοξιμίδιου της βουθειονίνης (BSO).

Aπό πλευράς σύνθεσης νέας γενιάς πλατινών, η έρευνα προσανατολίζεται σε ανάλογα της Cis-platin που θα εμφανίζουν μεγαλύτερη εκλεκτικότητα, αυξημένο θεραπευτικό δείκτη και τροποποιημένες φαρμακοχημικές ιδιότητες όπως η διαλυτότητα, για να μπορούν να χορηγηθούν και από άλλες οδούς.

Οι ερευνητές αναζητούν ανάλογα της Cis-platin που θα εμφανίζουν:
· Ουδετερότητα στο ηλεκτρικό τους φορτίο για να μπορούν να διαπεράσουν ευχερέστερα τους λιπιδικούς φραγμούς, όπως οι κυτταρικές μεμβράνες.
· Παρουσία δύο τουλάχιστον μετακινούμενων ομάδων που να βρίσκονται σε θέση cis- η μια ως προς την άλλη. Αυτό θα επιτρέπει την δημιουργία δεσμών με το DNA και/ή τις πρωτεΐνες.
· Παρουσία χημικά αδρανών βιολογικών εξέδρων (inert carrier ligands), συνήθως όχι παράγωγα του τεταρτοταγούς αμμωνίου, για να σταθεροποιηθεί περαιτέρω ο δεσμός υδρογόνου που σχηματίζεται με τις νουκλεοτιδικές βάσεις.

Πάνω απ’ όλα όμως, απαιτείται περισσότερη φαντασία. Η λογική μας κάνει να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί η ζωή. Η φαντασία όμως, θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε το τι είναι ζωή.
Εκεί κάπου είναι κρυμμένο το μυστικό του καρκίνου. Όταν αποκαλυφθεί, τότε τα φάρμακα που θα επιλέγουν να σταματήσουν τη ζωή των καρκινικών κυττάρων για να επιτραπεί η ζωή των φυσιολογικών κυττάρων, θα γίνουν εξυπνότερα, και επομένως καλύτερα.

Οι τρίχες του Leonardo da Vinci

Πέρασε αρκετός καιρός μέχρι να ασχοληθεί η επιστήμη με την ομορφιά των μαλλιών. Το σίγουρο όμως από πλευράς Ιστορίας είναι ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν ασχοληθεί και με τα δυο, και μάλιστα συνδυαστικά. Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν το φαινόμενο του στατικού ηλεκτρισμού των μαλλιών δοκιμάζοντας το ήλεκτρον (κεχριμπάρι) που τρίβοντας το με μαλλί αποκτά ηλεκτρικό φορτίο και μπορεί να έλκει τις τρίχες του κεφαλιού μας.

Εκείνος όμως που ανακάλυψε και χρησιμοποίησε παραγωγικά την ικανότητα της τρίχας να προσλαμβάνει υγρασία ηταν ο πολυμήχανος και ανήσυχος νους του Leonardo da Vinci. Όπως βλέπετε από την παραπάνω φωτογραφία, ο Leonardo da Vinci είχε μακρύ μαλλί. Ο διάσημος επιστήμονας περνούσε αρκετές ώρες στο αίθριο για να δοκιμάσει τις μηχανές του και θα πρέπει να εισέπραξε αρκετή βροχή μέχρι να δοκιμάσει πλήρως την αξιοπιστία τους. Έτσι, ο Leonardo da Vinci πρόσεξε την ικανότητα της μακριάς τρίχας των μαλλιών του να επιμηκύνεται όταν προσλαμβάνει υγρασία.

Ο Leonardo da Vinci σκέφτηκε να εκμεταλλευτεί την δύναμη και την ελαστικότητα του μαλλιού. Έδεσε λοιπόν την τρίχα του με ένα αντικείμενο για να είναι πάντα τεταμένη, και στην άλλη άκρη της πρόσδεσε έναν μοχλό. Έτσι ανακαλύφθηκε το υγρόμετρο, το όργανο που μετράει την υγρασία της ατμόσφαιρας. Η αρχή αυτή του Leonardo da Vinci χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα για την κατασκευή των υγρόμετρων.

Οι δεσμοί υδρογόνου που σχηματίζονται μέσα στην α-έλικα της κερατίνης είναι το αίτιο της υγρασίας των μαλλιών. Χάρις τους δεσμούς αυτούς μπορούμε να κάνουμε χωρίστρα στο μαλλί, και να του δώσουμε προσωρινά όποια φόρμα θέλουμε. Ένα gel στην συνέχεια θα τους δώσει το τελικό επιθυμητό σχήμα.

Άραγε τι όργανα και τι καλλυντικά θα σχεδίαζε ο Leonardo da Vinci εάν γνώριζε την ύπαρξη των χημικών δεσμών της κερατίνης;

OTC: Ο ρόλος του φαρμακοποιού στην ενημέρωση του ασθενή

Στην εποχή που προηγήθηκε της έλευσης των φαρμάκων που μπορούν να χορηγηθούν και χωρίς ιατρική συνταγή (over the counter drugs, OTC), ο φαρμακοποιός γνώριζε την φαρμακευτική αγωγή που λάμβανε ο ασθενής, μέσω της εκτέλεσης της συνταγής του ιατρού. Ο ιατρός με τη βοήθεια του βιβλιαρίου υγείας μπορούσε να γνωρίζει σχεδόν τα πάντα σχετικά με την κατάσταση υγείας και τη φαρμακευτική αγωγή του πελάτη του. Με την έλευση όμως των OTC διαμορφώνεται ένα νέο σκηνικό: Ο πελάτης επισκέπτεται τον φαρμακοποιό ο οποίος καλείται να κρίνει εάν η κατάσταση του πελάτη του αποτελεί απειλή για την υγεία του και επομένως θα παραπέμψει το περιστατικό στον ιατρό, ή πρόκειται απλώς για μια προσωρινή δυσλειτουργία, στις παρυφές μεταξύ υγείας και νόσου, που θα αντιμετωπίσει με τη χρήση ενός OTC φαρμάκου. Η αλλαγή αυτή του σκηνικού, εχει άμεσες συνέπειες :

· Για το φαρμακοποιό ο οποίος θα πρέπει να ενισχύσει κατά πολύ την κρίση του με βάση γνωσιακά κριτήρια: Οι πελάτες του φαρμακείου χρεώνουν την αποτυχία της διαχείρισης της νόσου αλλά και της προτεινόμενης φαρμακευτικής αντιμετώπισης στον φαρμακοποιό και όχι στην παρασκευάστρια εταιρεία.
· Για τον ιατρό ο οποίος για πρώτη φορά δεν θα βλέπει-ξέρει απόλυτα το τι ακριβώς λαμβάνει ο ασθενής του από πλευράς φαρμακευτικής αγωγής, αφού τα OTC δεν δίνονται αναγκαστικά με συνταγή ιατρού, και δεν αναγράφονται στα βιβλιάρια υγείας του ασθενή.

Έτσι, ο φαρμακοποιός γίνεται στην κυριολεξία ο τοποτηρητής (gate keeper) της φαρμακευτικής αγωγής του ασθενή. Εκ πρώτης όψεως αυτό φαίνεται σωστό και δίκαιο: Ο φαρμακοποιός είναι αναμφίβολα ο κατεξοχήν επιστήμονας με την ειδική και σφαιρική γνώση για το φάρμακο. Κι αυτό διότι εχει εκπαιδευτεί σε θέματα που αφορούν όχι μόνο την παρασκευή και κατασκευή του αλλά και με τις ασυμβασίες του, τις αλληλεπιδράσεις του , τις ανεπιθύμητες ενέργειες του, ακόμη και με τη φαρμακογεννετική του. Η εκπαίδευση επομένως που εχει λάβει, καθιστά ουσιαστικά τον φαρμακοποιό ως «μηχανικό φαρμάκων».

Η πραγματικότητα όμως των OTC ζητά από τον φαρμακοποιό να κατέχει εκτός από το ρόλο του «μηχανικού» και τον ρόλο του «οδηγού», γιατί σε εκείνον πέφτει το βάρος και της κρίσης για την κατάσταση του πελάτη και της συμβουλής που θα δώσει σε αυτόν. Τη δε συμβουλή, θα την δώσει σε ένα περιβάλλον διαφορετικό από αυτό που υπάρχει στο ιατρείο όπου κυριαρχεί το φαινόμενο της λευκής μπλούζας.

Πράγματι, ο ασθενής προσέρχεται στο φαρμακείο κάτω από διαφορετικές συνθήκες:

Είτε είναι εντελώς ανυποψίαστος για το πρόβλημα του.
Είτε είναι ευαισθητοποιημένος, και μάλιστα εχει πιθανώς δει κάποια διαφήμιση ΟTC φαρμάκου στα ΜΜΕ.
Είτε είναι συνειδητοποιημένος και απλά θέλει να αποφύγει μια ενδεχόμενη ιατρική επίσκεψη.
Είτε ισχύουν όλα τα παραπάνω αλλά εκφράζει σαφή προτίμηση στις ήπιες- φυσικές αλλά ταυτόχρονα εγκεκριμένες θεραπείες.

Η διαφήμιση από μόνη της δεν επιτυγχάνει το σκοπό της εάν η συχνότητα της δεν είναι επαρκής (share of mind) και το μήνυμα της δεν είναι ξεκάθαρο(product benefit). Ακόμη όμως κι αν ισχύουν οι δυο παραπάνω προϋποθέσεις, η διαφήμιση, που σκοπός της είναι να φέρει (νέους ή ήδη ικανοποιημένους) πελάτες μέχρι την πόρτα του φαρμακείου (awareness) δεν μπορεί από μόνη της να στηρίξει επαρκώς τα OTC. Κι αυτό γιατί τα προϊόντα αυτά περιέχουν βιολογικά ενεργές ουσίες , και επομένως εμφανίζουν δυνητικά ανεπιθύμητες ενέργειες και αλληλεπιδράσεις με φάρμακα και τροφές, ενώ σε μερικές περιπτώσεις υπάρχουν και αντενδείξεις για τη χορήγηση τους. Ωστόσο, το γεγονός αυτό εξηγεί από μόνο του γιατί το μοναδικό κανάλι διανομής των προϊόντων αυτών, πρέπει να είναι το φαρμακείο: Γιατί η διακίνηση των OTC απαιτεί γνώση την οποία (θα πρέπει να ) κατέχει ο φαρμακοποιός.

Η γνώση του φαρμακοποιού αναδεικνύεται στον τρίτο πιο σημαντικό παράγοντα , μετά τη θέση του φαρμακείου και τον αριθμό των πιστών πελατών του. Για τα φαρμακεία μάλιστα που δεν έχουν το προνόμιο να βρίσκονται απέναντι από Νοσοκομεία, κέντρα υγείας, ΙΚΑ κλπ η κατοχή γνώσης αποτελεί τον πιο σημαντικό παράγοντα διότι μπορεί να επιφέρει νέους πελάτες (Knowledge driven category management). Πράγματι, η χρήση της γνώσης αυτής για την ενημέρωση του ασθενή, σε συνδυασμό με τη θέληση του φαρμακοποιού και την ικανότητα του να ασχολείται με τον ασθενή επιφέρει στον φαρμακοποιό πολύ πιο πιστούς πελάτες από εκείνους που επιφέρουν οι «πελάτες με συνταγή ιατρού».

H γνώση είναι τέλος, ένας πολύ σημαντικός παράγοντας γιατί η κατοχή της από το φαρμακοποιό αυξάνει το βαθμό εμπιστοσύνης μεταξύ της φαρμακευτικής εταιρείας και του φαρμακοποιού σε σχέση με την πληροφοριακή τύχη του φαρμάκου της. Επομένως η κατοχή γνώσης ελκύει περισσότερους επενδυτές στο φαρμακείο διότι απλούστατα εκτός από την αύξηση του τζίρου, οι σοβαρές φαρμακευτικές εταιρείες ενδιαφέρονται και για την καλομεταχείριση του προϊόντος τους: Εάν για ένα προϊόν δημιουργηθεί δια χειρός φαρμακοποιού είτε υπερβολική προσδοκία που δεν επαληθευτεί στην πράξη, είτε άγνοια χρησιμοποίησης, είτε χρησιμοποίηση σε λάθος περιστατικό, είτε κλονιστεί το profile ασφαλείας του προϊόντος, τότε, οι αρχικές καλές πωλήσεις δεν θα συνεχίσουν να έρχονται και το προϊόν είτε θα κάθεται στα ράφια, είτε θα απαιτείται πολύ πιο τολμηρό κόστος διαφήμισης για την ενεργή του προώθηση. Για το λόγο αυτό, η έλλειψη γνώσης οδηγεί συχνά στην μετακύλιση προϊόντων σε διαφορετικά κανάλια διανομής με οδυνηρές συνέπειες για τα φαρμακεία, που ήδη βιώνουν την απώλεια στα βρεφικά γάλατα, σε μερικά παυσίπονα, σε φαρμακευτικά βότανα, σε φακούς επαφής, σε στοματικά διαλύματα, σε φαρμακευτικά καλλυντικά, σε συσκευές χορήγησης φαρμάκων (νεφελοποιητές) και σε υγρά συντήρησης φακών επαφής, σε προϊόντα που περιέχουν βιταμίνες κλπ.

Η ιστορία εχει αποδείξει ότι οι φαρμακοποιοί ξέρουν να «γεννούν» OTC προϊόντα : Ας μην ξεχνάμε ότι η Coca-cola, η σοκολάτα και το milk shake αποτελούν εφευρέσεις φαρμακοποιών φαρμακείου. Η κατοχή γνώσης από το σύγχρονο φαρμακοποιό, που δεν έχει πια το χρόνο για να παρασκευάζει φάρμακα, αποτελεί ένα σημαντικότατο εφόδιο που βοηθήσει στην αύξηση της επιχειρηματικότητας του γιατί είναι εκείνος που εκτός από το προϊόν διαθέτει και τη συμβουλή και μάλιστα με μηδέν κόστος για τον πελάτη.

Ξανθό μαλλί χρώματος πράσινου

Η παραπάνω φωτογραφία δείχνει το πώς ξεκίνησε την καριέρα της η διάσημη ξανθιά ηθοποιός Kim Bassinger. Η ηθοποιός δούλευε ως φωτομοντέλο στην αμερικανική εταιρεία που Δημιούργησε ο John Breck, ο άνθρωπος που ανακάλυψε το σαμπουάν το 1930. Τα μοντέλα του Breck άφηναν πάντα εποχή στις διαφημίσεις του σαμπουάν της εταιρείας και δημιουργούσαν πρότυπα ως προς το χρωμα και τη φόρμα των μαλλιών τους. Το ξανθό μαλλί ασκούσε πάντα μια γοητεία, ιδιαίτερα στις χώρες που δεν βρίσκεται σε αφθονία στους πληθυσμούς.

Με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου προκλήθηκε μια αναστρέψιμη, μη-γενετικής φύσης μετάλλαξη του ξανθού μαλλιού σε πράσινο (!). Το φαινόμενο αυτό οφείλεται στην ύπαρξη χλωρίου σε υψηλές συγκεντρώσεις στις πισίνες που χρησιμοποιούν ανακυκλούμενο νερό. Επίσης οι κακής ποιότητας υδραυλικές εγκαταστάσεις των σπιτιών αποδεσμεύουν περίσσεια χαλκού στα σημεία που υπάρχει θέρμανση του νερού (πχ παλιά θερμοσίφωνα) Σαν αποτέλεσμα, το ξανθό μαλλί βάφεται πράσινο.

Εάν τύχει τέτοιο περιστατικό σε πελάτη του φαρμακείου σας , ζητείστε του να εφαρμόσει στο μαλλί του χυμό λεμονιού. Μια καλή επίσης λύση που όμως απαιτεί κάποια προσοχή είναι να διαλύσετε 10 ασπιρίνες σε 250 ml θερμού ύδατος και να απλώσετε το διάλυμα στο κεφάλι. Κατόπι, απομακρύνετε γρήγορα το διάλυμα με λούσιμο του μαλλιού .

Εαν έχετε ασθενή που λαμβάνει αντιπηκτικά ή αντιαιμοπεταλικά φάρμακα μην παίζετε με τη φαρμακοκινητική της ασπιρίνης, η καλύτερη λύση είναι η πρόληψη. Συμβουλέψτε τους πελάτες σας να λούζουν τα μαλλιά τους με κανονικό νερό της βρύσης πριν μπουν στην πισίνα. Έτσι, τα μαλλιά θα προσροφήσουν πολύ λιγότερο νερό από την πισίνα και το φαινόμενο είτε δεν θα εμφανιστεί, είτε θα έχει περιορισμένη έκταση.

Άραγε πόσα χρήματα θα γλίτωνε ο πελάτης σας εάν προσθέσουμε την επίσκεψη στον δερματολόγο και το κόστος απόκτησης μιας σούπερ ειδικής βαφής για τα μαλλιά στο απέναντι σούπερ μάρκετ καλλυντικών;